ARiH
DERS
OTU
Reşîdüddîn Fazlullah-i Hemedânî
İLK MÜSLÜMAN TÜRK DEVLETLERİ
İlhanlı Dönemi Moğol tarihçi ve devlet adamıdır. Yazmış olduğu "Cami-ütTevarih" eserinde Türk destanlarından
bahsetmiştir.
Alaeddin Atâ Melik CüveynÎ
Tarih-i Cihan Güşa: Cihan Fatihinin Tarihi anlamına gelen bu kitap, Moğollar ve İlhanlı Devleti'nde önemli gö-
revler üstlenmiş olan ünlü tarihçi ve devlet adamı Alaadin Ata Melik Cüveyni (1226-1283) tarafından üç cilt
olarak Farsça yazılmıştır. Taşıdığı zengin ve doğru bilgilerin çoğunun, yazarın bizzat şahidi olduğu olaylara da-
yanması ve başka kaynaklarda bulunmaması yüzünden Moğollar, Harzemşahlar ve İsmailiye tarihinin birinci
derecede önemli kitabı sayılmış, günümüze kadar değerini korumuş, pek çok tarihçi tarafindan kaynak olarak
kullanılmıştır. Tarih-i Cihan Güşa'nın üç cildinin dipnotlu ve açıklamalı çevirisiyle birlikte yazarının hayatı ve eser-
leri hakkında bilgileri de kapsayan bu kitap, Türk tarihinin önemli bir kısmına ışık tutacak niteliktedir.
DİL- EDEBİYAT
Karahan'ı Devleti'nde resmî dil Türkçe idi. Resmî yazılar Uygur alfabesi ile yazılıyordu. Uygur Türkçesi ile Karluk,
Yağma ve Çiğil boylarının dilleri birleşmiş ve Hakaniye Lehçesi ortaya çıkmıştır. Bu lehçeyi Moğolların Çağatay
kolu resmî dil kabul etmiştir.
Farklı toplulukları ve kültürleri içeren Gaznelilerde Arap ve Fars kültürlerinin etkisi altında kalınmıştır. Bilim ve
eğitim dili olarak Arapça, edebiyat dili olarak da Farsça kullanılmıştır. Halk arasında, ordu ve sarayda ise Türkçe
konuşulmuştur.
Büyük Selçuklularda sarayda devlet kurumlarında ve edebî eserlerde genellikle Farsça, medrese çevirilerinde
Arapça, hanedan, ordu ve Türkmenler arasında Türkçe konuşulmuş ve yazılmıştır.
Moğol Devleö'nde Moğolca kullanılmış ancak resmîyazışmalarda Uygur alfabesi kullanılmıştır. Moğol Devleti'nin
yıkılması sonucu ortaya çıkan devletlerde Türkçe yaygınlaşmıştır.
Timur İmparatorluğu'nda ve Babür Devleti'nde Çağatayca kullanılmıştır.
Siyasetname: Nizamülmülk tarafindan yazılmıştır. Eserde yoğun bir dinî bağlam içerisinde genelde devlet işle-
ri, devlete ve hükmetmeye dair temel ilke ve düşüncelere yer verilmiştir. Nizamiye Medresesinin de kurucu-
su olan tanınmış İranlı devlet adamı Nizamülmülk, Selçuklu Devleti'nde vezirlik yapmıştır, Bu sebeple Selçuklu
Devleti'nin siyaset ve devlet anlayışı, genel Türk ve Fars siyaset anlayış ve dönemin yaygın siyasi görüşlerine Işık
tutması açısından önemlidir.
Enveri: Klasik Türk edebiyat şairidir. Kasideleriyle tanınan şair, Büyük Selçuklularda, Sultan Sencer Dönemi'nde
yaşamıştır.
Timur Devleti Dönemi'nde, "Muhakemet'ül Lügateyn", Ali Şir Nevai tarafindan Türkçenin (Çağatay Uygurcası-
nın) Farsçadan üstün bir dil olduğunu göstermek amacıyla kaleme alınmıştır. Özellikle Türk dilinin hawan isim-
leri ve fiil zenginliği yönünden Farsçadan daha üstün olduğunu gösterir.
Babür Devleti Hükümdarı Babür Şah Çağataycanın Ali Şir Nevai'den sonraki en büyük şairidir. Şairlerin,
sanatkârların ve âlimlerin koruyucusu olmuştur. Hayatının çeşitli dönemlerini şiirlerle anlatmıştır. Gazel, mesne-
vi, rubai şekilleriyle yazdığı duygulu, renkli şiirlerinde kısmen Nevaî etkisi görülmektedir.
Bâbürname adlı eseri çocukluğundan başlayarak son zamanlarına kadar hayatının önemli safha ve olaylarını
anlatan hatıra kitabıdır. Türk edebiyatının hatırat türünün en güzel eserlerindendir.
Hive Hanlığı Dönemi'nde "Şecere-i Türki" ve "Şecere-i Terakime" adlı eserler hükümdar Ebu'l Gazi Bâhadır Han
tarafindan yazılmış ve eserler Türklüğün soy ağacı anlamına gelmektedir. Eserde Türklerin kökeni ve Cengiz Han
anlatılmaktadır.
SDLYALÇIN
62
www.dizgikitap.com
