ARİH
DERS
OTU
Kansu Uygur Devleti (San Uygurlar)
6 Çin'in kuzeyindeki Kansu bölgesine kurulmuştur.
İSLAMİYET ÖNCESİ TÜRK TARİHİ
X. yüzyıldan itibaren bağımsız yaşamaya başladılarsa da siyasi ve askerî bakımdan güçlenememişlerdir.
940 yılında, önce Kuzey Çin'e hâkim olan Kitanların, sonra Tangutların, 1226 yılında Cengiz Han idaresindeki
Moğolların egemenliğini kabul etmişlerdir.
Doğu Türkistan Uygur Devleti (Turfan Uygurları)
Beşbahk, Turfan, Koçu bölgelerine yerleşen Uygurların 856'da kurdukları devlettir.
1209 yılında Moğolların egemenliğini tanıdılar.
6 Turfan Uygurları, Moğol devlet kademelerinde memurluk, kâtiplik hatta yöneticilik yaptılar. Moğolların Türk
kültüründen etkilenmesinde rol oynadılar.
Uygurlar;
Mimari, resim, heykel, yazı, tezhip, minyatür, fresk, duvar resmi vb. sanat alanlarında eserler meydana
getirmişlerdir.
Mimari, resim, heykel gibi sanat dallarında kendilerinden sonraki dönemleri etkilemişlerdir.
Budist mezar yapılan ve tapınakları ile gelişme gösteren Uygur mimarisi Karahan'ılar, Gazneliler, Büyük Sel-
çuklular, Moğollar gibi devletleri mimari açıdan etkilemiştir.
Uygurlar, duvar süslemeleri ve minyatürleriyle Arap, Selçuklu ve Osmanlı sanatına kaynaklık etmiştir.
Uygurlar Türk resim sanatının öncüsü olmuşlardır. Ayrıca tarihte ilk defa baskıda hareketli harfleri kullan-
mışlardır.
Türklerde şehir, tapınak ve saray kültürü ilk defa Uygurlarla başlamıştır.
Türklerde ilk defa örgün eğitim ve kütüphane kültürü Uygurlarla başlar.
Matbaa ve kâğıdı kullanan ilk Türkler Uygurlardır.
Bankacılık sisteminin temelini atmışlardır
-X. yüzyılda Çinlilerin blok baskı ile çoğaltma te
kniğinden farklı olarak sert ağaçtan tek tek hareketli Uygur harfleriyle kitap basımım ilk olarak gerçekleştir-
mişlerdi. Uygurlann bilhassa Manicilik, Budacılık ve Nesturilik alanlarındaki dinî tercüme kitapları çok yüksek
bir edebî seviyedeydi. Bunlar arasında Maitrisimit ve Altun Yaruk en meşhurlarındandır. Karahanll ve Çağatay
edebiyatının Uygurlara dayandığı bilinmektedir. Doğu Türkçesinin çok ileri seviyede olmasında en büyük pay
Uygurlarındır.
Uygurlar dönemine ait önemli yazıtlar şunlardır;
Şine-usu Yazıtı: Orhun-şelenga nehirleri arasındaki Şine-usu gölü yakınındadır. Tengride Bolmuş ve İl İtmiş
Bilge Kağan adına dikilmiştir. Kök Türk harfleriyle yazılmıştır. Moyen Çur Kağan'a ait olduğu tahmin edilmek-
tedir. Tarduş, Töles ve Kırgız kavimlerinden söz edilmektedir. Uygur hanının Çikler üzerine yürümesi Basmıl-
larla mücadelesi anlatılmaktadır.
Karabalgasun Yazıtı: Kök Türk alfabesiyle yazılmıştır. Uygurların ilk hükümet merkezi Karabalgasun'da bulun-
muştur. Türkçe, Çince, Soğdça yazılmıştır. Başlangıçtan IX. yüzyılın ilk çeyreğine kadar Uygur tarihini konu alır.
Ay Tengride Kut Bulmuş Alp Bilge Kağan adına dikilmiştir.
Taryat Yazıtları ya da Terhin Yazıtları, Moğolistan'ın Arhangay ilinin Doloon Mod bölgesindeki Terhin
Irmağı'nın yakınlarında bulunan Orhun alfabesi ile yazılan Uygur yazıtlarıdır. Bu yazıt Uygur kağanı Bayan
Çor Kağan tarafindan sekizinci yüzyılın ortalarında taşa işletilmiştir.
SûmYALÇIN
www.dizgikitap.com
