ARiH
DERS
OT
OSMANLI KÜLTÜR VE UYGARLIĞI
Avrupa'da büyük zenginliklerin artmasını sağlayan sömürgecilik politikası, Osmanlı ekonomisini sarsan en
önemli sebeplerden biridir. Sömürgecilik faaliyetleri neticesinde Osmanlılar, Bafi karşısında ekonomik üstünlü-
ğü kaybetmeye başlamış ve 1574'te Osmanlı bütçesi ilk defa 6.5 milyon akçe açık vermiştir. Osmanlı Devleti'nin
para birimi olan akçe, flori karşısında değer kaybetmeye başlamıştır. Bu değer kaybı Batı'nın Amerika'yı sömür-
meye başlamasıyla daha da artmıştır. 1610'Iarda 200 akçe ancak 1 flori değeri taşımaya başlamıştır.
XVI. yüzyıldan itibaren Osmanlı Devleti, içine düştüğü ekonomik buhran sebebiyle nakit para ihtiyacını gider-
mek için çareler aramaya başlamıştır. Bu amaçla tımar toprakları mukataa hâline getirilerek hâzineye yeni gelir
kaynaklan oluşturma yoluna gidilmiştir. Bu toprakların vergi gelirleri, iltizam usulüyle doğrudan hazineye akta-
rılmışür. Böylece XVI. yüzyılın sonlarından itibaren tımar ve zeamet topraklarının iltizama verilmeye başlanma-
sıyla bazı kişiler nüfuz sahibi olmuş ve zenginleşmiştir.
Osmanlı ekonomisinde meydana gelen değişmeler
Osmanlı Devleti XVI. yüzyılın sonlarından itibaren yapmış olduğu yoğun Celali İsyanlarıyla Anadolu'da üretimin
düşmesi ve taşrada devletin etkinliğini kaybetmesi sonucu toplanan vergilerin azalması gibi nedenlerden dolayı
ortaya çıkan bütçe açıklan tağşişlere neden olmuş ve hızlı enflasyon görülmüştü.
1580'deki ilk büyük devalüasyonun ardından 1600'de ikinci devalüasyon yapılmış bu durum aralıklarla 1648'e
kadar sürmüştü. Devlet ek gelir oluşturmak için padişaha ait olan iç hâzineden merkezî hâzineye para aktarmak,
müsadere sistemini işletmek, tağşişler yapmak zorunda kalmıştı.
b Devletin XVI. yüzyılın ikinci yansından sonra ekonomide nakit ihtiyacının artmasıyla vergi gelirlerini merkezî
hâzinede toplama çabalan ilk dönemlerden itibaren Tımar Sistemi'yle beraber merkezden uzak eyaletlerde uy-
gulanan iltizam sisteminin yaygınlaşmasına neden oldu.
Daha sonra malikane sistemi geliştirilerek 1695 yılında bir ferman ile yürürlüğe konuldu. Malikane sistemine
geçişle hem devletin acil para ihtiyacı hem de yıllık olağan giderlerini finanse etmek amacı güdülmüştü.
ö Malikane sistemi XVIII. yüzyıl boyunca devam etti. Ancak 1774 Küçük Kaynarca Antlaşmasının getirdiği ağır yük
nedeniyle1775'te esham adı verilen senetler piyasaya sürülerek iç borçlanma süreci başladı. Bu mukataaların
yıllık kârlarının paylara ayrılarak bu payların satılması işlemiydi. Malikane sistemi zamanla ayanlığln güçlenme-
sinde ve daha sonra büyük toprak sahiplerinin ortaya çıkışında etkili olmuştur.
Malikane Sistemi!nin Özellikleri
Bu sistemde mukataa malikâneciye ömrü boyunca kiralanmıştır. Buna karşılık girişimci devlete iki ayrı ödeme
yapıyordu:
İlk ödeme bir kereye mahsus ve oldukça yüksek meblağlara varabilen muaccele, İkincisi ise daha az bir meblağ
olup her yıl yapılan mal idi. Muaccele meblağları, iltizamda olduğu gibi açık artırmalarda oluşuyor, mal meb-
lağlan ise devlet tarafindan belirleniyordu. Girişimci öldüğünde malikâne mirasçılarına devredilemiyordu. Bu
durumda devlet malikaneyi yeniden açık artırma yöntemiyle satıyordu.
Malikaneci hayatta iken malikanesini üçüncü şahıslara satma hakkına sahipti. Bu satış işleminden devlet, orijinal
muaccele miktarının % 10'unu vergi olarak almaktaydı.
www.dizgikitap.com
