ARiH
DERS
OT
İSLAMİYET ÖNCESİ TÜRK TARİHİ
Hunlardaki cesetlerin mumyalanarak gömülmesi geleneği Anadolu'da bazı İlhanlı ve Selçuklu kümbetlerinde de
uygulanmıştır.
HUKUK
İlk Türk devletlerinde kağanın ilk görevi hukuk kurallarını düzenleyip yürürlüğe koymaktı.
Türklerde hukuk kurallarına töre denilmiştir. Töre yazısız hukuk kurallarıdır, bunu ilk defa yazılı hâle getiren
Uygurlardır.
Türk devletinin temeli töreye dayanmakta, devlet ve toplumun teşkilatlanması da töreye göre şekillendirilmek-
tevdi.
Türklerdeki töre hükümleri yenilikçi bir yapıya sahipti. Zamana ve çevre şartlarına göre devletin ve toplumun ih-
tiyacı göz önünde bulundurularak gerekli düzenlemeler yapılırdı. Bununla birlikte "adalet (könilik), iyilik (uzluk),
eşitlik (tüzlük) ve insanlık (kişilik-üniversallık)" törenin değişmez hükümleriydi.
Türklerde kağan da dâhil olmak üzere herkes töre hükümlerine uymak zorundadır; töreye uymamak en büyük
suç olarak görülmektedir.
Ordudan kaçma, vatana ihanet, adam öldürme ve barış zamanında başkasına kılıç çekmenin cezası idamdı.
Hafif suçların işlenmesi karşılığında hapis cezası on günü aşmazdı.
Türk devletlerinde adalet sisteminin başında bulunan kağan, ölüm dâhil her türlü cezayı verirdi. Adli teşkilat,
"yargu" adı verilen siyasi meselelerle ilgilenen yüksek mahkeme ile adi suçlara (hırsızlık, yalan vb.) bakan yerel
mahkemelerden oluşurdu.
Yarguya kağan, yerel mahkemelere ise yargan (yargucu) başkanlık ederdi.
EKONOMİ
Uygurlar Dönemi'nde yerleşik hayata geçilmesiyle ticaretin gelişmesi, özellikle borçlar ve eşya hukuku alanın-
da yenilikleri zorunlu hâle getirmiştir. Mal edinme, satış sözleşmesi, malı ve eşyayı kiraya verme, parayı faize
verme, ortaklık kurumu, evlatlık verme, iş sözleşmesi, köle satışı, vakıfname, vasiyetname, ipotek senedi gibi
hukuki işlemler bu dönemde başlamışür.
Türkler hawancıllkla beraber tarımı, sadece akarsu boyunca uzanan ovalarda yapmışlardı. Eski Türk toplumun-
da tangçı/tandacı adıyla anılan bir çiftçi kesimi bulunuyordu.
İlk Türk devletlerinde vergi konusu, Hunlarda ve diğer Türk devletlerinde askerlikten sonra gelen en önemli
devlet işiydi.
Milattan önceki dönemlerde Çin'den sonra Hunlara bağlanan büyük ticaret şehirlerinden birikmiş vergiler, hatta
gecikme cezalan bile isteniyordu.
Kök Türklerde "tudunlar" hakan adına vergileri tahsil ediyordu. Turfan Uygurlarında "ağıca" denen devlet me-
murlan genel olarak halktan "mesken, hayvan ve toprak vergileri" olmak üzere üç çeşit vergi topluyordu.
MÖ IV. yüzyıldan itibaren Hunların Orta Asya'da sağladığı güvenli ortamda ticari faaliyetler gelişmişti. İpek
Yolu'nun Orta Asya kısmı bazı dönemler dışında Hunlardan itibaren 1000 yıl süreyle Türk devlet ve toplulukla-
rınln hâkimiyetindedir.
Bir başka önemli ticaret yolu da Hazar ve Bulgar ülkelerinden başlayarak Altay-Sayan dağları üzerinden Çin'e
ulaşıyordu. İpek Yolu'na kuzeyden paralel uzanan bu yola "Kürk Yolu" denilmektedir.
Ticari ödemelerde geçerli olan en yaygın uygulamalardan biri mal veya hizmet karşılığı mal takası şeklindeki ayni
ödemelerdi.
Uygurlarda ticarette ödeme aracı olarak kumaş cinsinden olan böl (mühürlenmiş kumaş materyaller) ve kuan-
poyu (resmî formatta bez/kumaş/kamdu) önemli ölçüde kullanılmıştır.
YALÇIN
www.dİzgİkİtap.com
