ARiH
DERS
OT
İLK MÜSLÜMAN TÜRK DEVLETLERİ
İlhanlılar'da ana dil Moğolcanın yanında Türkçe ve Farsça da geçerliydi. Bu devletin kurulmasıyla X. yüzyıldan
beri devam eden Türk göçlerine ilâveten yeni Türk boyları gelmiş, böylece boylar, Yakındoğu'nun ve özellikle
Anadolu'nun Türkleşmesinde etkili olmuşlardır. Cengiz Han'ın torunları tarafından kurulan İlhanlı ve Altın Orda
devletlerinin İslâmlaşması ve Türkleşmesi Moğol istilâsının olumlu yönünü teşkil eder.
d. Çağatay Hanlığı: (1227-1369)
Doğu Türkistan'da kurulmuştur.
Çağatay Hanlığı en parlak dönemini Kebek Han'ın yönetiminde (1318-26) yaşadı. Çağatay ekonomisi gelişmiş
ve ilk Çağatay parası Kebeki basıldı. Bu yerleşme ve şehirlileşme ile birlikte din açısından İslamlaşma ve dil açı-
sından Türkleşme yaşanmıştır. Ancak bu durum boylar arasındaki siyasi çatışmanın sebebi yaratılmıştır. Hanlar
Kebek Han'a kadar Budist idi. Moğol Hanların ciddi İslamlaşması ise Tarmaşirin'nin İslam'ı kabul etmesinden
sonra yaşanmıştır.
İslamiyet'in kabulü ile birlikte Çağatay Hanlığı hızlı bir şekilde Türk - İslam Devleti hâline gelmiş, XIV. yüzyıldan
itibaren de Moğolcayı bırakarak Türkçe'nin Hakaniye lehçesini benimsemişlerdir.
â Çin'den Akdeniz kıyılanna kadar uzanan topraklarda zengin bir ticaret hayatı başlatarak "Orta Asya İpek Yolu'nu"
tekrar açmışlardır.
Devlet Timurlular tarafından yıkılmıştır.
Türkistan'da Türklerin çoğunlukta oldukları yerlerde kurulmuştur. Dolayısıyla Türkleşmiş ve İslamlaşmıştır. Bu
dönemde Doğu Türkçesine Çağatayca denilmiştir.
5. Timur İmparatorluğu (1369-1507)
ö Devletin kurucusu Timur'dur. Devlet başkent Semerkant olmak üzere Çağatay Türklerinin yerine kurulmuştur.
Timur; devletin sınırlarım doğuda Hindistan, banda Anadolu, güneyde Basra Körfezi ve kuzeyde Aral Gölü'ne
kadar genişletmiştir.
Timur; Bağdat'ı Celayirlilerden aldı. Karakoyunluları yenilgiye uğrattı. Osmanlı Sultanı Yıldırım Bayezit'le Ankara
Savaşı'nı yaptı. Sivas'ı yağmaladı. Bu savaşta Osmanlılar yenildi. Anadolu'da siyasi birlik bozuldu.
Bir başka Türk devleti olan Altın Ordu Devleti'ni Timurlar yıktı. Bu durum Rusların hızlı bir şekilde Karadeniz'e
inmesine ve büyümesine sebep oldu
Timur 1405 yılında öldü, ancak devlet 100 yıl kadar devam etti. 1507 yılında devlet Özbekler tarafindan yıkıldı.
Uygur Türklerinden olan Ali Şir Nevaî, Muhakemetü'l Lügateyn adlı eserini Çağatay dili ile yazmışür.
Timur bilim insanlarına sahip çıkmıştır. Bu dönemde yetişen en önemli bilim insanları; Uluğ Bey, Gıyaseddin
Cemşit ve Ali Kuşçu'dur.
Uluğ Bey (1447-1449): 1425 tarihli bir kitabede o, daha babasının (Şahruh) sağlığında "En büyük sultan, bütün
hükümdarların efendisi ve yeryüzünde Tanrının gölgesi" olarak gösterilmiş;1427 yılında kendisine ithaf edilen bir
eserde ise "Sultanların en büyüğü, en âlimi, en âdili" olarak nitelendirilmiştir. Uluğ Bey bir hükümdar ve aym za-
manda astronomi bilgini olması ve ona gelinceye kadar bir âlimin tahta oturduğu görülmediğinden İslam tarihçileri
tarafindan Aristo'nun hükümdar öğrencisi İskender'e benzetilmiştir. O ve çalışma arkadaşları, çalışmalarının sonu-
cunu 1437 yılında "Zic-i Uluğ Bey" adlı eserle ortaya koymuşlar ve eser batı dillerine de çevrilmiştir. Bu eser Ortaçağ
İslam dünyasında astronominin son sözü ve ilmin teleskop bulununcaya dek en son derecesidir.
UYGARLIK: Timur ve hanedan mensuplarından bazılarının görnülü olduğu Gur-i Mir adlı türbe Timur tara-
findan inşa edilmişti. Onun inşa ettirdiği eserlerin en önemlilerinden biri ise Ahmet-i Yesevî hankâhldır, Şahruh
Merv şehrini yeniden inşa ettirmişti. Uluğ Beg'in inşa ettirdiği eserler olarak Buhara medresesi, Semerkant med-
resesi ve Kûhek tepesi eteğindeki ünlü rasathane sayılabilir. Hüseyin Baykara devrinde Herat, kültür ve sanat
merkezi olarak zirveye ulaştı.
SDLYALÇIN
36
www.dİzgİkİtap.com
