ARİH
DERS
OT
İLK MÜSLÜMAN TÜRK DEVLETLERİ
6
Ğ
Hakanın eşi katun (hatun) unvanı taşımaktadır. Katun sarayda hakandan sonra söz sahibi en önemli kişidir,
Hakanlığın idare edildiği ve hakanın yaşadığı saraya kapu denirdi.
Sarayda hakan ve vezirden sonra en önemli görevli uluğ hâcib idi. Hâcibe tayangu denirdi.
Merkez teşkilatının ve bürokrasinin başı vezir yani yuğruş idi.
Hakanın yarlığ denilen buyruklarının ve mektuplarının yazılması, üzerine tamga veya tuğra çekilmesi, devletin iç
ve dış ilişkilerine yönelik yazışmalar, Divan-1 Tuğra ve İnşâda hazırlanmaktaydı. Bu işlerle uğraşanlar, ılımga veya
bitikçi denilen kâtipler ile tamgacı (mühürdar) idi.
Şehrin güvenlik ve asayişinden sorumlu şıhne (şahne) taşra teşkilatının önemli bir parçasıdır
Kaleler de mustahfiz denilen kale komutanları vardı. Atlı posta işlerini ile meşgul olanlara eşkinci, köylerde beyin
haberini taşıyanlara çalığ denirdi.
Ordunun karargâhına han toyu denirdi. Ordu sefer sırasında hamiş yani, merkez (han toyu), meymene (sağ
kanat), meysere (sol kanat), yezek (öncü) ve artçı olmak üzere beşli sistem dâhilinde hareket ederdi. Askerler
arasında kullanılan parolaya im denirdi.
Hakanlık ordusunun kullandığı saldın silahlan, ok, yay, kılıç, mızrak, balta, gürz (topuz), süngü ve hançer; savun-
ma silahlan ise kalkan, zırh ve tolga (miğfer) idi.
Saray muhafızlarından yatgaklar, sarayın gece nöbetini tutmakla görevli idiler. Gündüz nöbetlerini tutanlara ise
turgak denmekte idi.
Askerlerin adının ve azığının kaydedildiği defterlere ay bitiği denirdi. Orta Çağ İslam dünyasında bilinen ilk mo-
dern nitelikli medresenin Tamgaç Han İbrahim tarafindan Haziran 1066 tarihinde Semerkand'da açılmış olması
şaşırtıcı değildir.
Kaşgarlı Mahmut ilk Türk dilcisi, İlk Türk halk bilimcisi, ilk Türk coğrafyacısı gibi pek çok alanda ilklerin Türk bilim
adamı sıfatını hak ettiği kabul edilmektedir.
Karahanlılar hastane için ârü'l-merdâ, merdâhâne ya da bîmâristân adını kullanmışlardır.
Türk Hakanlığfnın İslam'a girmesinde Samanilerin ve Ebû Nasr Samani gibi mutasavvıf şahsiyetlerin oynadığı
rol, hakanlığın inanç yapısını büyük ölçüde etkilemiştir. Hakanlık bu vesile ile Sünnî ve Hanefi inanç çizgisini
benimsemiştir.
Müslüman Türklerin çoğu Allah'a Tengri ve her şeye gücü yeten manasında Ugan Tengri, Argu Türkleri ise Bayat
diyorlardı. Peygamber karşılığı olarak yalavaç demekte idiler. Dine nom dediklerinden Tengri namı, Allah'ın
dini ve şeriatını ifade ediyordu. Namaza yükünç, ibadete tapınmak, kelime-i şahadete kirtginmek, Müslüman'a
(Uygurlar) Çomak, cennete uçmağ, cehenneme tamu, dua ve salavata alkış diyorlardı
Şemsü'I-MüIk Nasr, Semerkand'a giden yol güzergâhında Buhara yakınlarında başlangıçta belki de bir saray
olarak inşa edilen Ribât-ı Melik'i diğer adıyla Ribât-Murabba'Y1 yaptırdı. Ribât-l Melik'i koruyanlara Tutgavul
derlerdi.
YUSUF HAS HACip
Karahanll Devleti Dönemi'nde yaşayan Yusuf Has Hacip, Balasagun şehrinde 1017 yılında doğdu. İlk eğitimini
Balasagun'da aldı. Onu bütün dünyaya tanıtan ünlü eseri "Kutadgu Bilig"dir. Has Hacip bu eserini 1070 yılında
Karahanlı Hükümdarı Uluğ Kara Buğra Han'a (Ebu Ali Hasan-Tabgaç Buğra Han) sunmuştur. Uluğ Kara Buğra Han,
sarayda kitabı okuttuktan sonra Balasagunlu Yusuf'a "Uluğ Has Hacip" unvanını verdi. Devrinin seçkin bir bilgin
ve yazarı olan Yusuf Has Hacip, eseri günümüze ulaşan İslamiyet etkisinde gelişen Türk edebiyahnın ilk yazarıdır.
Yusuf Has Hacip, 1077 yılında vefat etmiştir. Kabri, Doğu Türkistan'ın en önemli şehirlerinden birisi olan Kaşgar'da
bulunmaktadır.
Toz
SDLYALÇIN
mvwdizgikitap.com
