ARİH
DERS
OT
Dandanakan Savaşı (1040):
İLK MÜSLÜMAN TÜRK DEVLETLERİ
Selçukluların Horasan'a yerleşmeleri ve Tuğrul Bey'in Nişabur'da adına hutbe okutup bağımsızlığını ilan etmesi
üzerine Sultan Mesut, büyük bir ordu ile Selçuklular üzerine yürür. Selçuklu ve Gazneli orduları Dandanakan denilen
yerde (Merv şehri yakınlarındaki bir kale) karşı karşıya gelir. Üç gün süren savaş sonunda Gazneliler yenilir. Gazneli
ordusunun bütün hazinesi, silahlan ve malları Selçukluların eline geçer.
Savaştan sonra;
» Gazneliler Devleti yıkılış sürecine girer,
Büyük Selçuklu Devleti resmen kurulur,
» Selçuklu Türklerinin batıya doğru ilerleyişleri hızlanır.
Gazneliler, Dandanakan Savaşı'ndan sonra topraklarının büyük bir bölümünü kaybederek Hindistan'a çekil-
meye mecbur kalır. Afgan asıllı Gurlular, 1187 tarihinde Gazneli Devleti'ni ortadan kaldırır.
Gaznelilerin yıkılmasında; geniş bir coğrafi bölgeye hükmetmeleri, bu bölgelerde farklı etnik kökenden olan bir-
çok milletin bulunması (Afgan, Hint, Fars, Arap, Türk), bu milletler arasında sosyal ve kültürel birliğin oluşturulama-
maşı, ordu içerisinde farklın milletlere ait askerlerin bulunması yüzünden sık sık çıkan ayaklanmalar etkili olmuştur.
Divan-' Vezaret: İdari teşkilata en yetkili makam olup başında yürütme, yasama, yargı yetkisini kayıtsız şartsız
elinde bulunduran ve hükümdarın vekili sıfatı ile devletin bütün işlerini sevk ve idare eden en yüksek görevli olan
vezir bulunurdu. Divan-' Vezaret'in muamelat kısmı devletin bütün mali işlerinden vezire karşı sorumlu bulunan
müstevfinin başkanı olduğu Divan-' İstifa'da görülürdü.
Divan-' Risalet: Devletin iç ve dış yazışmaları ile haberleşmesini yapmakla görevli olup divanın âmiri de sahib-i
divan-i risalet olarak anılırdı. Mahzen-i Esrar olarak nitelenen bu divana çoğunlukla Divan-1 Risalet denirdi. Nadiren
de Divan-' Bûnasr'da olduğu gibi başkanının adıyla anılırdı. Devletin işleyişi ile ilgili aşikâr ya da gizli haberleri sulta-
na ulaştırmakla görevli Divan-' Berîd de bu divanın bir alt birimini teşkil etmekteydi. Bunların başkente getirdiği her
türlü evrak, bu divanda mühürlü kaplar içerisinde hazine-i hüccet adı verilen bir yerde muhafaza edilirdi.
Divan-' İşraf: Beyhakî'de adı geçmeyen bir divandır. Esasta divan-1 vezaretin teftiş işleriyle uğraşan bölümü
olduğu söylenebilir.
Divan-' Arz: Günümüzdeki Millî Savunma Bakanlığının karşılığı gibidir. Devletin askerlikle alakalı bütün işlerini
ânz veya sahib-i divan-1 arz ya da ârızî veya şuğl-i ârızî denilen kişinin yönetiminde bu divan takip eder ve gereğini
yapardı.
Divan-' Vekâlet; Vekil-i Hâss'ın emrinde hükümdara ait hazineyi idare eden ve hükümdar ailesinin mali işlerini
düzenleyen bu divan aynı zamanda saray hizmetlerinin düzgün bir şekilde yürütülmesini sağlar ve ihtiyaçlarını te-
min ederdi.
Bazar-ı Âşkan, Leşker-i Bazar, Ribat-l Mâhî, Bend-i Mahmudî, Arûsü'l-FeIek Camii, Leşker-i Bazar Ulu Camii,
Medresetü's-Saîdiwe Gaznelilere ait önemli eserlerdir.
BÜYÜK SELÇUKLU DEVLETİ (1040-1157)
ö Büyük Selçuklu Devleti, Türk-islam devletlerinin en önemlilerindendir. Oğuzların Üçoklar kolunun Kınık boyuna
mensupturlar. X. yüzyılın sonu ile XI. yüzyılın başlarında İslam'ı kabul etmişlerdir.
ö Oğuz kelimesi "boylar, kabileler" anlamına gelmektedir. Oğuzların ortaya çıkış tarihi tam olarak bilinmemek-
tedir. Oğuz Kağan Destanı'na göre Oğuz Han, ilk üç oğluna Üçok, diğer üç oğluna Bozok unvanlarını vererek
Oğuzları iki kola ayırmıştır. Kökeni, Oğuz'a dayanan bütün Türk boyları Üçok ve Bozok kollarından türemişlerdir.
Oğuz adından ilk kez Orhun Yazıtlarında bahsedilmektedir. Oğuzlar, Uygur Devleti kurulunca Uygur egemenli-
ğine girmişlerdir. Uygur Devleti yıkıldıktan sonra Seyhun Nehri çevresine yerleşmişler ve burada Oğuz Yabgu
Devleti'ni kurmuşlardır.
SbLYALÇIN
44
www.dizgikitap.com
