ARIH
DERS
İLK MÜSLÜMAN TÜRK DEVLETLERİ
İLK TÜRK-İSLAM DEVLETLERİNDE KÜLTÜR VE UYGARLIK
Devlet Yönetimi
İlk Türk devletlerindeki egemenlik anlayışı Türk-İslam devletlerinde de aynen devam etmiştir. Tanrının devleti
yönetme yetkisini (Kut anlayışı) hükümdara verdiğine ve kutun, hükümdarın hanedan sülalesine kan yoluyla geçü-
ğine inanılmaktaydı.
a. Merkez Teşkilatı
Türk — İslam devletlerinde de merkez teşkilatı; hükümdar, saray ve hükûmetten oluşmaktaydı.
Hükümdar: Hükümdar devletin tek sahibidir. Halkın her türlü ihtiyacını gidermek, ülkeyi dış tehditlerden koru-
mak onun en temel görevleridir.
Sultan unvanlı hükümdarlara genellikle "Sultanülazam" denilmiştir. Ayrıca halife tarafından verilen unvan ve
lakapları da kullanmışlardır.
Karahanlı hükümdarları han, kadir, buğra, kara, ilig unvanlarını, Gazneli ve Selçuklu hükümdarları sultan unva-
mm kullanmışladır.
Türkiye Selçuklu hükümdarları ise keykubat gibi daha çok Farsça unvanlar kullanmıştır.
Timurlular ise emir unvanını kullanmıştır. İslamiyet'ten önce Türk hükümdarlar Arapça ve Farsça unvanlar kul-
'anmamıştır.
Hükümdarlar adaletli, bilgili, cesur, fetihçi (Alp-Gaza) gibi karakteristik özelliklere sahip olmalıydı.
Hükümdar ayrıca yasama (kanun çıkarma), yürütme (alınan kararları uygulatma) ve yargı (kanunlara uymayan-
lan cezalandırma) yetkilerinin de sahibiydi.
Ülke hanedanın ortak mah sayıldığı için hükümdar çocukları (melikler) küçük yaşlarda devlet yönetimini öğ-
renmeleri amacıyla başlarında atabeyleri ile sancaklara yönetici olarak gönderilmekteydiler, Böylece şehzadeler
yönetim tecrübesi kazanmaktaydılar.
Şehzadeler büyüdüklerinde atabeyleri onların danışmanı, veziri veya komutanı olarak devam ederlerdi. Ancak
atabeyler hem şehzadenin yetişmesini sağlamakta hem de onları yönetime karşı kışkırtarak devlete karşı isyan et-
melerine ve devlet otoritesinin sarsılmasına da neden olmuşlardır.
Atabeyler hanedanın zayıfladığı dönemlerde kendi bölgelerinde hükümetler kurmuşlar ve devletin parçalanma-
sında ve çöküşünde etkili olmuşlardır.
Hükümdarlık sembolleri İse şunlardır:
Hutbe okutmak; hükümdarın bağımsızlığını ilan ettiğinde veya yönetimi alündaki ülkelerin camilerinde cuma
hutbelerinde adının geçmesidir.
Para bastırmak; en önemli bağımsızlık alametidir.
Menşur. Halifeden alınan onay
Tıraz ve hilat: Hükümdara mahsus, onun isim, unvan, lakap ve künyesinin şerit hâlinde yazılı olduğu, değer-
li kumaşlardan dikilmiş elbiselere üraz denmektedir. Sultanın onurlandırma, ödüllendirme, tayin veya başka
vesilelerle devlet başkanlarına, gelen elçilere ve devlet adamlarına gönderdiği veya verdiği hediyelere de hilat
denmektedir. Bu hediyeler başta kıyafet olmak üzere, para, kılıç, kemer, at, eyer takımı, kös veya gulamlardan
oluşmaktaydı.
50
www.dİzgikitaprom
