ARİ
DERS
OT
TÜRK TARİHİNİN YAZILI TANIKLARI
İSLAMİYET ÖNCESİ TÜRK TARİHİ
Türk dilinin ve tarihinin en eski yazılı ömekleri Köktürk alfabesi ile yazılmış olan yazıtlardır. En önemlileri Orhun
Irmağı vadisindeki Orhun Yazıtları (Köktürk Kitabeleri) ile Talas ve Yenişey bölgesindeki Yenişey Yazıtları'dır,
6 Danimarkalı Wilhelm Thomsen tarafından 1893'de okunan Orhun Yazıtları; Tonyukuk (725), Kül Tigin (732) ve
Bilge Kağan (735) adına dikilmiştir.
Orhun harfleriyle yazılan yazıtlardan 13. yüzyıl Moğol tarihçisi AlaaddinAta Melik Cüveynî, "Tarih-i Cihan-güşa"
adlı yapıtında söz etmiştir. Yazıtlar 170Yda İsveçli Yüzbaş Johan Von Strahlenberg tarafından bulunmuştur.
Daha sonra Danimarkalı Messerschmidt'in (Mesırşmit) 1721'de bu eseri görerek Avrupa bilim camiasına tanıt-
ması üzerine birçok bilim adamı bu yazıların kime ait olduğu hakkında tahminlerde bulunmuştur.
b Orhun Kitabeleri Türk tarihinin ilk siyasetnamesi ve ilk edebî ürünü olarak kabul edilmektedir.
Bilge Kağan yazıtında Köktürk Devleti'nin kuruluşu ve elli yıllık tutsaklık dönemi anlatılmaktadır.
Kül Tigin anıtında Çin'in Türkler üzerindeki politikası anlatılmıştır. "Çin milletinin sözü tatlı, ipek kumaş yumuşak
imiş. Tatlı sözle, yumuşak ipek kumaşla aldatıp uzak milleti öylece yaklaştırırmış„."
Tonyukuk, kendi adıyla anılan yazıtında, II. Köktürk Devleti'nin kuruluş dönemini anlatmıştır. Tonyukuk ilk Türk
yazar ve tarihçisi olarak kabul edilir.
UYGUR DEVLETİ (744-840) (DOKUZ OĞUZ - KARTAL GİBİ DOLAŞAN/HÜCUM EDEN)
Uygurlar, IV.-V. yüzyıllarda Gaoche ("Yüksek Arabalı") yâni Kangll boyları içerisinde Yuanhe adıyla yer almışlar-
dır. 605 yılından sonra bu ad Töles boyları arasında Weihe şeklinde geçmektedir.
II. Köktürk Devleti'nin son zamanlarında Basmiller ve Karluklarla birleşen Uygurlar, bu devlete son vererek
kendi devletlerini kurmuşlardır. Kurucusu Kutluk Bilge Kül Kağan, merkezi Ötüken'dir.
Köktürk Kaganlığl'nı yıkarak 745'te Ötüken'de kaganhk kuran Uygurlar, Çin kaynaklarından öğrendiğimiz kada-
rıyla 9 urug'tan meydana geliyorlardı. Görüldüğü gibi, On-Uygur diye anılan birlik, 9 Oğuz boyuna 9 urugdan
kurulu Uygur boyunun ilâvesiyle kurulmuştu. 821 yılı sularında Orhun'daki Uygur merkezini ziyaret eden Tamîm
İbn Bahr, kagandan başka her birinin 13 bin savaşçısı bulunan 17 başbuğdan bahsetmiştir. Demek ki, bunun 9'u
Oğuz boyu başbuğu, 8'i ise kagan uruğu hariç Uygur uruğu başbuğu idi. Uygur boyu idâresindeki 9 boya, Basmıl
ve Karlukların katılmasıyla birliğe üye sayısı 11 oldu ki bir Çin kaynağı Uygur Kaganllğl'nda 11 "bey" olduğundan
bahşetmektedir.
Terhin (Taryat) ve Şine-Usu adlı Uygur yazıtlarında Uygur Kaganllğl'mn kuruluş tarihi 748 olarak anlaşılmakta-
dır. Bununla beraber Çin kaynaklarındaki bazı bilgilere ve Köktürklerden hemen sonra kurulduğu düşüncesine
dayanarak genel olarak 745 yılı başlangıç olarak kabul edilmektedir.
Kuttuk Bilge Kül KağanDönemi(744-747)
Uygurların ilk hakanı, Kutluk Bilge Kül Kağan'dır. Onun döneminde başkent Ötüken'den Orhun Nehri kıyısındaki
Ordubalık'a (Karabalgasun) taşınmıştır. Devletin sınırlan Amur Irmağı boylarından Altay Dağları'na kadar uzan-
mışnr.
ö Kutluk Bilge Kül Kağan'ın ölümünden sonra yerine oğlu Moyen-Çur geçmiştir, Bayan Çor (Moyen Çor; ünvanl
"Tanrıda İl-Etmiş Bilge Kagan", ölm. 759),
rvıoyen-Çür (Bâvan-Çüt) Dönemi (747-759)
ö Bayan Çor (Moyen Çor, ünvanl "Tannda İl-Etmiş Bilge Kagan"), Dokuz Oğuzları topladı, kuzeyde Kırgızlara, ba-
öda Karluklara ve onlara yardım eden Türgişlere ve Basmıllara, Sekiz Oğuz, Dokuz Tatar ve Çilelere sefer ederek
bunların hepsini kendisine bağladı. Böylece kaganlığın sınırları Yenişey kaynakları, Çu-Talas havalisi, İç Asya ve
Kerülen'e kadar yayıldı. Kagan oğullarım aldığı yerlere yabgu ve şad olarak tayin etti.
S"LYALÇIN
www.dizgikitap.com
