A RIH-
DERS
a. Altın ordu Hanlığı (1227 - 1502)
İLK MÜSLÜMAN TÜRK DEVLETLERİ
Karadeniz'in kuzeyinde Batu Han tarafindan kurulmuştur. Kıpçak Türklerinin etkisi ile Türkleşmişlerdir.
Mükemmel kumandanlığı ve tecrübeli devlet adamlığı ile kendisini ispatlayan oğlu Cuci'ye Altay Dağları ve Batı
Sibirya'dan başlayarak idil-Ural bölgesi ve ötesi verilmiştir. Bunlara ek olarak Cuci Han'a batıda "Moğol atlarının
basabileceğfheryer"i fethetme hakkı da tanınmıştır. Böylece Deşt-i Kıpçak olarak da bilinen bu coğrafyada Cuci
Ulusunun temelleri atılmıştır.
İkinci Kıpçak Seferi (1229-1242), yeni teşekkül olan Cuci Ulusu'na Volga Nehri ile Karpat Dağları ve Tuna
Nehri'nin ağzına kadar uzanan Batı Deşt-i Kıpçak bozkırlarını açtığı için Batu, Altın Orda'nın ilk hanı olarak kabul
edilmektedir.
ö Yapılan seferler sonucunda, 1236 yılında idil Bulgar Devleti, 1237-1238 yıllarında Rus knezlikleri hâkimiyet altı-
na alınmıştır. Batu Han'ın seferlerinin sonucunda kurulan bu devlet, aslında çok daha sonrasında "Altın Orda"
olarak adlandırılacaktır.
ö Devletin temellerinin Cuci Han tarafindan atılmış olmasından dolayı Doğu kaynaklarında bu devlet Cuci Ulusu
olarak geçiyordu. Ele geçirilen bölgedeki nüfusun çoğunu göçebe Kıpçaklar oluşturduğu için bu bölgeye Deşt-i
Kıpçak, yani "Kıpçak Bozkırı" da deniliyordu.
Batu Han'ın yerine Berke Han geçer, Berke Han, İslam dinini benimser, 1260'ta, Orta Çağ'ın en büyük kentlerin-
den biri sayılan Saray kentini kurar.
Devlet, Timurluların yaptığı seferler sonucunda yıkılmıştır.
Altın Orda Devleti'nin parçalanması sonucu bu bölgede; Kırım, Astarhan, Kazan, Kasım, Sibirya ve Nogay Han-
lıklan ortaya çıkmıştır.
Kırım Hanlığı, neredeyse kuruluşundan hemen sonra Osmanlı Devleti'nin hâkimiyetine girmiş ve bu sayede di-
ğer hanlıklara kıyasla daha uzun ömürlü olmuştur. Diğer taraftan Altın Orda parçalansa da, Saray merkezli Altın
Orda, varlığını Büyük Orda olarak 1502 yılına kadar devam ettirmiştir.
Altın Ordu Devleti'nin yıkılması Rusların güneye inmelerinin önünü açmıştır.
Ruslar tarafindan egemenlik altına alınan ilk hanhk Kazan'dır. IV. İvan Dönemi'dir.
Rusya'nın Karadeniz'e inme konusunda önündeki tampon toprak ise Kırım Hanlığı'dır.
b. Kubilay Hanlığı (1280-1368) (Yüan Hanlığı)
Moğolistan ve Çin topraklarında kurulmuştur. İtalyan sewah Marka Polo, Kubilay Hanlığı hakkında bilgi vermiş
tir. İslamiyet'i kabul etmemişlerdir. 1368 yılında yıkılmıştır.
Kubilay Kağan tahta yerleştikten sonra Moğol İmparatorluğu'nun idarî yapısını yeniden düzenledi. Başşehri,
Orhon vadisindeki Karakorum'dan eski Çin başşehri Yen-kin yakınlarında kurduğu Hanbalık (Çin kaynaklarında
Ta-tu, bugünkü Pekin) şehrine taşdı.
ö İran'ın idaresini Hülâgû'nun oğlu Abaka'ya, Cuci ulusunun idaresini Batu Han'ın torunu Mengü Timur'a, Ça-
ğatay ulusunun idaresini de Kara Hülâgû'nun oğlu Mübârek Şah'a verdi. Kubilay Kağan, daha sonra Çağatay
hânedanından Barak Han'a yarlık verip ülkeyi kendi nâibi sıfatıyla ve Mübârek Şah'la birlikte yönetmesini istedi,
Ancak Barak Han mücadeleye girdiği Mübârek Şah'ı mağlûp edip Hucend'i ele geçirdi. Kubilay Kağan taht iddia-
sıyla ortaya çıkan Ögede'/ in torunu Kaydu'yu bozguna uğrattı (1268).
Uzun bir mücadelenin ardından 1276'da Sung hânedamna nihayet verip Çin'in yegâne hâkimi durumuna geldi
ve Çin tarihinin resmî yirminci sülâlesi olan Yüan hânedanını (1271-1368) kurdu. Doğrudan yahut kendisine
tâbi hanlıklar vasıtasıyla doğuda Büyük Okyanus'tan batıda Akdeniz'e ve Doğu Avrupa'ya kadar uzanan geniş bir
imparatorlukta hüküm sürdü.
Tarihte Çin'in tamamına hükmeden ilk yabancı hükümdar olan Kubilay Kağan, Moğol İmparatorluğu'nu daha da
genişletmek için pek çok sefer düzenledi.
wM,v.dizgikitaH2,—
